على زمانى قمشه اى
136
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
عوفى و زيد بن رفاعه نام مىبرد . قاضى عبد الجبار همدانى ( ت 415 ق / 1024 ) دربارهء على بن هارون زنجانى مىگويد : ياران قاضى زنجانى ، خود را در پرده تشيع پنهان مىكنند و دشمن پيامبرند . قاضى عبد الجبار درباره ابو محمد بن ابى البغل كه تا آن زمان شناخته شده نبود كه از اخوان الصفاست مىنويسد : قومى از كاتبان و كارگزاران سلطان ، معروف به بنى ابى البغل ، ادعا مىكنند كه از مسلمانان و از شيعياناند ، در حالى كه به قرمطيان گرايش دارند و به صنعت ستارهشناسى مىپردازند ، و بازماندگانشان در بصرهاند ، از ايشان « ابو محمد بن ابى البغل » است و خلق و صنعتش اين است و تا اين زمان 385 ق زنده است . گزارش قاضى عبد الجبار نشان مىدهد بيشتر كسانى كه مؤلفان رسائل معرفى شدهاند در سال 385 ق هنوز زنده بودهاند ، و اين امر حدود تاريخى تأليف رسائل را روشن مىكند . بعضى كتب تأليف رسائل را بين سالهاى 260 - 297 ق و برخى بين 350 - 375 ق و بعضى بين 350 - 370 ق دانستهاند . ساختار رسائل ، و متنهاى كنونى آن شامل 52 رساله است درحالىكه در چند جا اخوان الصفا به 51 رساله اشاره دارند ، رسائل شامل 4 بخش عمده است و هر بخشى چندين رساله و هر رساله چندين فصل را در بر مىگيرد . الف ) رسائل رياضى : 14 رساله در هندسه ، ستارهشناسى ، موسيقى ، عدد ، جغرافيا ، نسبتهاى عددى و هندسى ، منطق و . . . ب ) رسائل جسمانى طبيعى : 17 رساله ، در هيولى و صورت ، آسمان و گيتى ، پيدايش و تباهى ( كون و فساد ) آثار جوّى و . . . ج ) رسائل نفسانى و عقلى 10 رساله .